Wizja
Wizja
CIMA
10 prawd o Ubocznych Produktach Spalania (UPS)
- Uboczne produkty spalania są minerałami antropogenicznymi powstającymi w procesach energetycznego i przemysłowego spalania paliw, a ich status zależy od właściwości, sposobu postępowania oraz spełnienia wymagań prawnych.
- UPS nie powinny być oceniane wyłącznie przez pryzmat pochodzenia. Kluczowe znaczenie mają ich skład, stabilność parametrów, wymywalność, kontrola jakości i przeznaczenie.
- W wielu zastosowaniach UPS mogą zastępować surowce pierwotne, ograniczając eksploatację zasobów naturalnych i wspierając gospodarkę o obiegu zamkniętym.
- Popioły lotne, żużle, produkty odsiarczania spalin i inne strumienie UPS różnią się właściwościami, dlatego każdy z nich wymaga osobnej oceny technologicznej i środowiskowej.
- Część UPS posiada właściwości pucolanowe, hydrauliczne lub wypełniające, które mogą być wykorzystywane w cementach, betonach, spoiwach, drogownictwie, geotechnice i innych technologiach materiałowych.
- Bezpieczne wykorzystanie UPS wymaga spełnienia właściwych norm, specyfikacji technicznych, wymagań środowiskowych oraz zasad dokumentowania jakości.
- UPS stają się problemem wtedy, gdy brakuje systemu kwalifikacji, kontroli jakości, odpowiednich zastosowań oraz współpracy między wytwórcami, odbiorcami, nauką i administracją.
- Składowanie UPS powinno być traktowane jako utrata zasobu, jeżeli istnieje technicznie, środowiskowo i ekonomicznie uzasadniona możliwość ich wykorzystania.
- Zasada „Pierwszeństwo dla Wtórnych” oznacza racjonalne pierwszeństwo dla materiałów wtórnych tam, gdzie mogą one bezpiecznie i skutecznie zastępować surowce pierwotne.
- Przyszłość UPS zależy od standaryzacji, badań, transparentnej dokumentacji, stabilnych regulacji oraz praktycznych wdrożeń przemysłowych.
Minerały antropogeniczne
Każdego roku w Europie wytwarza się około 700 mln minerałów antropogenicznych, w tym około 150 mln ton ubocznych produktów spalania węgla w energetyce, z których ponad 100 mln ton powstaje w 28 krajach członkowskich Unii Europejskiej, z czego ponad 20 mln ton w Polsce. Niestety większość z nich traktowania jest jako odpady a nie jako zasoby wtórne.
Uboczne produkty spalania węgla podlegają regulacji REACH, aby jako substancja chemiczna podlegająca temu prawu, mogły być wprowadzane do obrotu handlowego. Wykorzystywane są głównie jako surowce do produkcji cementu, spoiw i betonu oraz jako kruszywa i wypełniacze w budownictwie. Spełnianie wymogów norm technicznych, europejskich lub krajowych, dotyczących poszczególnych zastosowań, jest kluczową techniczną przesłanką do wykorzystywania ubocznych produktów spalania węgla w obszarach materiałowych i/lub produktowych.
Ochrona zasobów naturalnych i racjonalnego, wydajnego gospodarowania nimi to bezpośredni cel i kontekst Gospodarki Obiegu Zamkniętego. W tym podejściu UPS spełniać mogą kluczową rolę, także jako substancja zdolna uzdatniać inne minerały antropogeniczne do produktów. Długofalowa aktywność w sferze innowacyjności charakteryzuje podejście oparte na zasadach Gospodarki Obiegu Zamkniętego i należy podjąć już teraz intensywne działania badawczo-rozwojowe w zakresie uzdatniania minerałów antropogenicznych w energetyce. Docelowo, wszystkie minerały antropogeniczne powstające podczas spalania węgla dla wytwarzania energii elektrycznej mogą i powinny być zagospodarowywane w ramach stosownych norm produktowych i materiałowych. Główne kierunki produktowego zagospodarowania minerałów antropogenicznych z energetyki, dobrze rozpoznane na świecie i w kraju, powinny być upowszechnione. Dalsze badania naukowe i postęp techniczny w zakresie nowych kierunków ich stosowania jest sprawą nieodzowną. Powinny wynikać z tego znaczące zmiany dla wytwórców energii.
Istotne obniżanie emisji gazów cieplarnianych do atmosfery jest kolejnym poważnym pozytywnym skutkiem stosowania minerałów antropogenicznych. Obecne regulacje zawarte w Dyrektywie o Odpadach powodują, że mające podstawy techniczne, gospodarcze i środowiskowe praktyki przemysłowe stosowane wobec dobrze scharakteryzowanych minerałów antropogenicznych są w praktyce uważane za odzysk materiału odpadowego. Tymczasem energetyka skupić się powinna na profilaktyce i wytwarzaniu z nich surowców lub produktów spełniających normy techniczne.
Propozycje wskaźników dla wypracowanych przez Ellen MacArthur Foundation w ramach pakietu przygotowań do wdrożenia rozwiązań Gospodarki Obiegu Zamkniętego skupiły się na wytwarzaniu produktów. Nie uwzględniły specyfiki masowych minerałów antropogenicznych a w szczególności tych pochodzących z energetyki węglowej. Wyniki i aspekty ekonomiczne są bardzo istotnym wymiarem podejścia wyznaczonego zasadami Gospodarki Obiegu Zamkniętego.
Bez zapewnienia właściwego i szerokiego wsparcia edukacyjnego nie da się wprowadzić w życie całego zarysowanego powyżej kompleksu zagadnień i utrzymać go na dłuższą metę w skali istotnej dla zamierzeń wyrażanych przy okazji przedstawiania pakietu Gospodarki Obiegu Zamkniętego. Szczegółowy plan działań niezbędnych dla wdrożenia pakietu rozwiązań Gospodarki Obiegu Zamkniętego jest niezbędny. Takie plany powinny być podstawą do wprowadzania regulacji i polityk krajowych oraz uwzględniać specyficzne uwarunkowania poszczególnych podmiotów.
Pierwszeństwo dla wtórnych
10 kroków do ochrony zasobów naturalnych
- Nie bądźmy głupsi od zaradnego rolnika, który w pierwszej kolejności stosuje to, co powstaje w jego gospodarstwie – obornik – do nawożenia swojej roli, a dopiero jak mu go zabraknie to kupuje nawozy sztuczne. Otwórz oczy.
- Sprawdź, ile i jakich zasobów mineralnych potrzebuje gospodarka? Zobacz potrzeby.
- Określi wskaźniki rzeczywistych kosztów środowiskowych pozyskania zasobów dla poszczególnych surowców. Określ wskaźniki obciążenia środowiska.
- Przelicz wszystkie koszty, w tym środowiskowe potrzeb surowcowych w zależności od miejsca wytwarzania i wykorzystania, związane z ich pozyskaniem, przetworzeniem do produktu, dostarczeniem w miejsce wykorzystania i wbudowaniem. Ujrzyj obecne koszty surowców naturalnych.
- Określ zakres zastępowalności surowców naturalnych przez minerały antropogeniczne, czy to powstające na bieżąco czy znajdujące się na składowiskach, ze wskazaniem warunków dostępu do nich. Dostrzeż źródła alternatywne.
- Określ koszty ewentualnego uzdatnienia tych surowców do potrzebnych produktów oraz dostarczenia w miejsce wykorzystania oraz partnerów w tym procesie. Ustal koszty rozwiązań alternatywnych.
- Policz oszczędności lub dodatkowe koszty związane z zamiany surowców naturalnych na antropogeniczne oraz miejsce ich powstawania. Zobacz, kto i ile zyskuje lub traci na rozwiązaniach alternatywnych.
- Dokonaj analizy norm technicznych na poziomie krajowym i UE i wskaż obszary do aktualizacji lub zmiany zgodnie z BAT na świecie. Co i kto powinien uczynić, aby zmienić złe normy? Usuń bariery normalizacyjne.
- Dokonaj analizy procedur w zamówieniach publicznych, czy i jak zawarte jest w nich Pierwszeństwo dla Wtórnych? Co i kto powinien uczynić, aby zmienić złe prawo? Usuń bariery formalne.
- Znajdź partnerów do wdrażania strategii Pierwszeństwo dla Wtórnych, których skuteczna realizacja pozostawi naszym dzieciom więcej zasobów, a mniej składowisk. Razem łatwiej.
Gospodarka o Obiegu Zamkniętym
Gospodarka obiegu zamkniętego (GOZ) w Polsce to kierunek transformacji, w którym ogranicza się zużycie surowców pierwotnych, wydłuża życie produktów oraz traktuje zasoby antropogeniczne jako cenny zasób. Polska realizuje ten model w oparciu o rządową „Mapę drogową transformacji w kierunku GOZ” przyjętą w 2019 r., zgodną z celami UE dotyczącymi efektywności zasobowej i neutralności klimatycznej.
W praktyce oznacza to rozwój ekoprojektowania, selektywnej zbiórki i recyklingu, wykorzystanie surowców wtórnych oraz wspieranie nowych, cyrkularnych modeli biznesowych (np. naprawa, ponowne użycie, usługi zamiast sprzedaży). Jednocześnie raporty wskazują, że tempo zmian wciąż jest nierówne — rosną inicjatywy i inwestycje, ale wskaźniki cyrkularności wymagają poprawy, a system potrzebuje stabilnych regulacji i lepszej koordynacji.
Coraz większą rolę odgrywają też samorządy, uczelnie i przedsiębiorstwa, które testują rozwiązania GOZ w przemyśle, budownictwie, bioekonomii i gospodarce odpadami, budując podstawy bardziej odpornej i innowacyjnej gospodarki w Polsce.
Uboczne Produkty Spalania (UPS) — głównie popioły lotne, żużle i gipsy z energetyki — są ważnym strumieniem surowców antropogenicznych w polskiej GOZ.
Zamiast trafiać na składowiska, mogą i powinny zastępować surowce naturalne w cementowniach, betoniarniach, drogownictwie czy górnictwie, co ogranicza wydobycie kruszyw i obniża ślad CO₂ całych łańcuchów produkcji.
W logice obiegu zamkniętego UPS to przykład zasobu antropogenicznego: ich bezpieczne i standaryzowane wykorzystanie wspiera cele mapy drogowej GOZ, rozwija rynek materiałów wtórnych i zwiększa efektywność zasobową gospodarki. Kluczowe są tu stabilne regulacje, kontrola jakości i traktowanie UPS jako produktu ubocznego tam, gdzie spełniają wymagania techniczne i środowiskowe.
UPS i produkty na ich bazie wspierają ochronę klimatu poprzez unikanie emisji przy wytwarzaniu produktów takich jak np. cement. Przykładem jest rodzina spoiwa Tefra. (https://tefra.eu/)
UPS w Unii Europejskiej
W Unii Europejskiej uboczne produkty spalania (UPS) są postrzegane coraz mniej jako kłopotliwy odpad, a coraz bardziej jako zasób dla gospodarki o obiegu zamkniętym.
Polityki UE konsekwentnie przesuwają ciężar z unieszkodliwiania na zapobieganie powstawaniu odpadów oraz ich wykorzystanie jako zasobów antropogenicznych z potencjałem ochrony zasobów naturalnych i unikania emisji. Warunkiem jest spełnianie przez UPS wymagań jakościowych i środowiskowych.
Jednocześnie na poziomie europejskim utrzymuje się kluczowe rozróżnienie prawne: materiały są odpadem albo nim nie są, a możliwość uznania UPS za produkt uboczny lub zasób antropogeniczny wymaga udokumentowania bezpieczeństwa i stabilności ich właściwości.
Równolegle w UE rośnie znaczenie standaryzacji i ujednolicania praktyk zagospodarowania popiołów, żużli oraz pozostałości z oczyszczania spalin, ponieważ obecnie poziom ich wykorzystania i wymagania krajowe są mocno zróżnicowane. To otwiera przestrzeń dla badań i wdrożeń, które łączą efektywność materiałową z realnymi korzyściami klimatycznymi i środowiskowymi.
W tym kontekście szczególne znaczenie ma wiedza o statusie prawnym i jakościowym UPS: zgodnie z Ramową Dyrektywą Odpadową UE materiały mogą być traktowane jako produkt uboczny albo uzyskać status końca odpadu (end-of-waste), jeśli spełniają określone warunki bezpieczeństwa i przydatności rynkowej. To właśnie te mechanizmy decydują o tym, czy UPS mogą swobodnie funkcjonować jako surowce wtórne w gospodarce.
Równolegle europejska polityka GOZ — w tym Plan Działania dla Gospodarki o Obiegu Zamkniętym — stawia na zwiększanie udziału zasobów antropogenicznych w przemyśle oraz rozwój rynków o wysokiej jakości i powtarzalności parametrów. To bezpośrednio wzmacnia zapotrzebowanie na badania nad UPS oraz na technologie ich uzdatniania do wymagań produktowych.
CIMA wpisuje się w te kierunki poprzez rozwijanie technologii i modeli wykorzystania UPS, które odpowiadają zarówno na wymagania jakościowe, jak i środowiskowe.
Naszym celem jest wspieranie przejścia od „zarządzania odpadem” do zarządzania zasobem: od charakterystyki i standaryzacji, przez waloryzację i projektowanie produktów, po demonstracje wdrożeniowe w skali przemysłowej.
W praktyce oznacza to budowanie rozwiązań, które pomagają zwiększać realny poziom wykorzystania UPS w Europie i wyrównywać różnice między krajami członkowskimi.
Masz pytania?
Jeśli potrzebujesz dodatkowych informacji dotyczących naszej działalności, badań lub współpracy, skontaktuj się z nami. Chętnie udzielimy szczegółowych wyjaśnień i odpowiemy na każde pytanie.